1978az geroztik, Euskadiko Filmategiaren helburua euskal zinema eta ikus-entzunezko ondarea zaintzea eta zabaltzea da. Azken urteotan, erakundeak aurrerapauso handia eman du filmak zaharberritzeari ekin eta berriro ezagutarazten hasi baita, bai gure lurraldean, bai nazioartean. Lan horietako batzuk klasiko handiak dira; beste batzuk, berriz, ez dira hain ezagunak, baina balio historiko handia dute.
1984an, Montxo Armendárizek bere lehen pelikula luzea filmatu zuen: Tasio. Elías Querejetak ekoitzi zuen filma, eta Eusko Jaurlaritzaren dirulaguntza izan zuen. Donostia Zinemaldian estreinatu zen. Nafarroan filmatua eta zuzeneko soinuarekin grabatua, filmak gaur egun desagertuta dagoen landa-mundu bat deskribatzen du, muga geografikoak gaindituz.
Tasio zaharberritzeko proiektua 2023an jarri zen abian, eta hurrengo urtean, estreinaldiaren 40. urteurrenean, zinema klasikoko jaialdi garrantzitsuenetan aurkeztu zen: Cannes Classics jaialdian, Boloniako Il Cinema Ritrovato jaialdian, Donostia Zinemaldian eta Lyongo Lumière jaialdian.
Zaharberritzearen oharrak
Zaharberritzea Eusko Jaurlaritzak finantzatu zuen, Euskadiko Filmotekak gauzatu zuen Mercury Films-en adostasunarekin, eta L’Immagine Ritrovata laborategian egin zen, Espainiako Filmotekan gordetako jatorrizko negatiboetatik abiatuta. Montxo Armendárizek berak gainbegiratu zuen 4Kn egindako zaharberritze hau.
1981ean, Armendárizek Nafarroako azken ikazkinak filmatzea erabaki zuen, desagertzear zegoen lanbide bat erretratatzeko. Ikazkin haiekin izandako topaketak, eta bereziki Anastasio Ochoarekin izandakoak, inspirazio-iturri izan ziren gerora haren lehen film luzea egiteko: Tasio. Tasioren zaharberritze lanen harira, 2024an 1981eko dokumentala ere zaharberritzea erabaki zen. Euskadiko Filmategiak bere kabuz abian jarritako lehen zaharberritze-proiektua izan zen, eta erakundearen egoitzan egin zen osorik.
Zaharberritzearen oharrak
Zaharberritzea Euskadiko Filmategiak diseinatu eta gauzatu zuen Nafarroako Gobernuko Kultura Zuzendaritza Nagusiaren -Vianako Printzea Erakundea- adostasunarekin. Filmategiaren artxiboan gordetako 35 mm-ko kopia positibotik abiatuta zaharberritu zen 4Kn, Montxo Armendárizen onespenarekin.
1985ean, Eusko Jaurlaritzak, EITBrekin elkarlanean, euskarazko filmen ekoizpena sustatu zuen, eta euskal literaturako hiru eleberri funtsezkotan oinarritutako hiru film ertain diruz lagundu zituen. Ekimen hura ez zen berriro errepikatu, baina 1986an euskarazko beste film ertain bat ekoizteko inspirazio-iturri izan zen. Esperientzia aitzindariak izan ziren euskarazko zinemaren sorreran, eta gaur egun nazioartean aitortuak dira. Film ertain horien 40. urteurrena zela eta, 2025ean, Euskadiko Filmategiak eta EITBk lau proiektu horiek zaharberritzeko elkarlanean jardun zuten.
Hamaseigarrenean aidanez (Anjel Lertxundi, 1985)
Anjel Lertxundik Hamaseigarrenean aidanez eleberria argitaratu zuen 1983an, apustuen mundua deskribatzeko asmoz, euskal gizartean oso errotuta zegoen errealitatea baitzen. Bi urte geroago, eleberria zinemara eraman zuen, zuzendari gisa egin zuen lehen lan honetan.
Ehun metro (Alfonso Ungría, 1985)
Filma Ramon Saizarbitoriak diktaduran idatzitako izen bereko eleberriaren egokitzapen zinematografikoa da. Eleberria 1976an baino ezin izan zen argitaratu, Franco hil ondoren.
Zergatik panpox (Xabier Elorriaga, 1985)
Arantxa Urretabizkaia euskal idazlearen izen bereko eleberriaren egokitzapen zinematografikoa da. 70eko hamarkadako emakume baten bizitzari buruzko begirada zintzoa eskaintzen du.
Oraingoz izen gabe (José Julián Bakedano, 1986)
Jorge Luis Borgesen ipuin batean oinarrituta, José Julián Bakedanok Bernardo Atxaga idazleari eskatu zion Oraingoz izen gabe film ertainaren gidoia idazteko; fikziozko zineman egin zuen esperientzia bakarra izan zen. Filma osorik zuzeneko soinuarekin grabatu zen, eta Bakedanok Bizkaiko landa-eremuan hitz egiten zen euskara erabili zuen, testuinguru formalagoetan erabiltzen den euskaratik oso bestelakoa.
Zaharberritzeen oharrak
4Kn egindako zaharberritzeak EITBk eta Euskadiko Filmategiak finantzatu zituzten. Filmategiak gidatu zituen lanak, Eusko Jaurlaritzaren babespean, eta L’Immagine Ritrovata laborategietan (Bolonia) egin ziren Filmoteca Españolan gordetako jatorrizko negatiboetatik abiatuta. Lanak Lertxundik, Ungríak, Elorriagak eta Bakedanok gainbegiratu zituzten.
Ana Díez zuzendari nafarraren fikziozko lehen filma da, 80ko hamarkadako euskal proiektuetan zuzendari laguntzaile gisa aritu ondoren egindakoa. Ander eta Yul Euskadin emakume batek zuzendutako lehen filma izan zen, ordura arte gizonezkoentzat ia erabat gordetako esparru batean. Filmaren zaharberritze-proiektua 2026an jarri zen abian, euskal ondarea berreskuratzeko Euskadiko Filmategiaren eta EITBren arteko harremana sendotuz.
Zaharberritzearen oharrak
EITBk eta Euskadiko Filmategiak finantzatu zuten 4Kn egindako zaharberritze hau. Euskadiko Filmategiak gidatu zuen, Eusko Jaurlaritzaren babespean, eta L’Immagine Ritrovata laborategian (Bolonia) egin zen, Espainiako Filmotekan gordetako jatorrizko negatiboetatik abiatuta. Ana Díezek eta Gonzalo Fernández Berridi argazki-zuzendariak gainbegiratu zuten prozesua.
Hiru ordu eta 45 minutuko iraupenarekin, Gipuzkoa 1976tik 1979ra bitartean filmatu zen, eta garai hartako errealitate sozial eta kulturala jasotzen duen dokumentu etnografikoa da. Zortzi ataletan banatuta dago: Gizakia, Harria, Belardiak, Zuhaitza, Landa-ingurunea, Burdina, Itsasoa eta Herriak. Gidoia Pío Caro Barojak berak idatzi zuen, Julio Caro Baroja antropologo eta historialariaren laguntzarekin. Gipuzkoako Aurrezki Kutxa Probintzialak enkargatutako filma Euskadiko Filmategiko Sail Teknikoak digitalizatu du, erakunde horren artxiboan gordetako kopia batetik abiatuta.
